Salomon Kroonenberg, 2006. De menselijke maat

Johan Van den Broek verliest zich graag in boeken, en stapelt die liefst zo hoog mogelijk. Hij houdt van de natuur en is, zoals elk weldenkend mens, bezorgd om zijn omgeving. Hij is wetenschapper (bioloog), milieukundige en ruimtelijk planner. Hij werkt ruim 35 jaar in de Vlaamse natuur- en milieuwereld. Daarnaast werkte hij ook als freelance auteur voor diverse uitgeverijen en voor Argus (voorheen Stichting Leefmilieu). Regelmatig bespreekt hij een boek voor Bond Beter Leefmilieu.

 

AtlasContact

“De menselijke maat” is de vertaalde titel van “A misura d’uomo”, een boek van Roberto Camurri (2018), een schitterende, en inmiddels terecht bejubelde, roman. Maar het is ook de originele titel van een boek uit 2006 van Salomon Kroonenberg. Dit jaar werd de negentiende druk gepubliceerd.

“Gisteren was vandaag morgen” is de titel van een boek dat Salomon Kroonenberg tijdens zijn jeugd “ooit ergens” las, en die hem heel zijn leven achtervolgde. Tijd is zijn passie.Kroonenberg houdt van langetermijndenken en werd dus niet toevallig geoloog. Ruim 4,5 miljard jaar geleden ontstond de aarde. En de rest is geschiedenis.

Hij stoort zich aan velen die vooral naar vandaag kijken, en niet naar morgen of gisteren. En als geoloog kijkt hij graag ver in de tijd, in beide richtingen. De korte cycli zoals dag- en nachtcyclus en de seizoenen worden gestuurd door astronomische processen, waarom dan de lange ijstijdcycli ook niet? En de processen zijn eenvoudig: de aarde draait om de zon, en de aardasbaan staat scheef op de omloopbaan. De omloopbaan is niet rond maar elliptisch, en bovendien maakt de aarde een tolbeweging. Op basis van die processen berekende de Servische astronoom Milutin Milanković de opeenvolging van de ijstijden. Later werden zijn berekeningen getoetst aan de hand van onder meer sedimentlagen in zee en waterlagen in gletsjers. En zijn berekeningen klopten. Milutin Milanković verdient dan ook alle respect.

Een eng beeld

Kroonenbergs boodschap dat de klimatologen de bal mis slaan, is goed gebracht, maar ook misleidend. Hij stelt als wetenschapper -terecht- vragen bij voorspellingen en de houdbaarheid ervan, bij het onvoldoende belichten van de ijstijdcycli, bij het hanteren van een “menselijke maat” om vast te leggen dat klimaat gelijk is aan een evolutie over 30 jaar, en ga zo maar door. Die bedenkingen blijven actueel, maar ook niet meer dan dat. Er is nu eenmaal een groot verschil tussen vragen stellen, bewust misleiden en onzorgvuldige besluitvorming.  

Als wetenschapper houdt hij enkel rekening met wat juist en onjuist is: een eng beeld. Hij gaat enkel uit van zekerheden. Beleid is, gelukkig, genoodzaakt ook rekening te houden met onzekerheden. Als wetenschapper verkiest hij een volautomatische besluitvorming. Bovendien maakt hij geen onderscheid tussen het opdelen van de beschikbare kennis over het verleden in vakjes (stroom, golf, puls), het (volledig) begrijpen van het verleden en het voorspellen van de toekomst.
Een andere bedenking is dat de beschikbaarheid van gegevens (aantal, reikwijdte) een belangrijke rol speelt. In de geologie worden de tijdsvakken op de hoofdlijn korter als de hoeveelheid informatie toeneemt. Is het dan niet voor de hand liggend dat ook in de nabije toekomst zeer veel gegevens een rol kunnen spelen? Logischerwijs zijn voorspellingen in de nabije toekomst, bijvoorbeeld over het klimaat, erg uiteenlopend.    

De geologische tijdslijn van Kroonenberg is relevant in de geologie, maar irrelevant in een maatschappelijke discussie.

De maat van de geoloog, niet van de maatschappij

Kroonenberg heeft veelvuldig zijn standpunt kenbaar gemaakt over de klimaatverandering. Voor velen vertelde hij graag datgene wat ze wilden lezen of horen. Telkens bracht hij zijn mooi, maar misleidend verhaal. Zijn geologische tijdslijn is relevant in de geologie, maar irrelevant in een maatschappelijke discussie. Op een tijdslijn van bijvoorbeeld 100 000 jaar is geen enkele ethische afweging relevant.

Het tweede punt wat erg misleidend is, is zijn invalshoek. Als geoloog de aarde als studie-object gebruiken is één ding, als mens een standpunt innemen in een maatschappelijke discussie is een ander. En is er nog een ander standpunt dan het antropocentrische standpunt relevant over klimaatverandering? De planeet is nu eenmaal niet het onderwerp. Trouwens, volgens de geologen zal die zichzelf wel redden. De planeet leefbaar houden is een minimale morele standaard. Maar zelfs die premisse weigert Kroonenberg.

Kortom, een boek van 340 pagina’s waarvan de inleiding en de epiloog informatief en kritisch voor het klimaatdebat zijn, maar niet actueel. De rest is een cursus geologie waar een link gelegd wordt met klimaat. Maak je niet druk om klimaat, denk op lange termijn, en denk om de aarde, niet om de mensheid. En als je je druk maakt, kies dan voor adaptatie, de rest is niet belangrijk. Dat is wel erg deterministisch. Bovendien, een boodschap die legitimeert om gewoon niets te doen. Zoals hij het treffend zegt in het slot van zijn epiloog “wie zegt dat de aarde er aangaat, bedoelt niet de aarde maar zichzelf, de mensheid. Een kleinzielig antropocentrisch wereldbeeld dat geen recht doet aan het feit dat de mens voor de aarde, zoals Mark Twain het zegt, "niets meer is dan het likje verfje op het topje van de Eiffeltoren”.

Hm. Maar, als al die mensen die bezorgd zijn om het klimaat, die bezorgdheid uiten en samen willen bijdragen aan het temperen van de klimaatveranderingen, als die mensen er niet meer zijn, wie gaat dan zijn boek lezen? De aarde?

De negentiende druk verscheen bij Atlas contact